De persoonlijke aanval op Jan Roos

Vandaag wil ik het even hebben over Jan Roos. Bij het NPO-programma Pauw&Jinek werd hij deze week hard aangepakt op een schijnbare inconsistentie tussen zijn woorden en daden. Op Twitter zag ik de hashtag #janroast zelfs voorbij komen – die uitzending heb ik dus maar gauw teruggekeken. In eerste instantie vond ook ik het een mooi fragment. Roos is een irritant mannetje en hij werd mooi te kijk gezet. Maar het zette me ook aan het denken: was dit niet gewoon een ordinaire ad hominem?

De ad hominem is een van de meest besproken drogredenen. De letterlijke vertaling van de Latijnse term is ‘op de man’. Dat zegt ook precies wat het betekent: met deze drogreden wordt op de man gespeeld, in plaats van op de bal. De persoon wordt aangevallen, terwijl het in een goede discussie juist moet gaan om standpunten en argumenten. Deze manier van discussiëren kan zeer effectief zijn, maar is soms ook niet meer dan een emotionele reactie op het onvermogen om een goed argument op tafel te leggen.

Laten we even helder formuleren waar het hier nu om gaat. Als aspirant-politicus en lijsttrekker van Voor Nederland (VNL) pleit Jan Roos voor het behoud van de zogeheten Nederlandse normen en waarden, terwijl hij zelf de afgelopen jaren vaak bijzonder onaardig, onbeleefd en homo-onvriendelijk op tv te zien was. We zagen een compilatie van dergelijke momenten en Roos moest zich hiertegen verdedigen.

(Hierbij laat ik zijn persoonlijke aanval op Eva Jinek even voor wat het is. Hij beschuldigde haar namelijk van een gebrek aan objectiviteit, in plaats van in te gaan op de inhoud van haar verwijt. Dit is op een ad hominem waarmee hij de aandacht wilde afleiden van de kritiek op hemzelf. Daarmee zouden we het zelfs ook nog kunnen classificeren als een drogreden van het type red herring – een afleidingsmanoeuvre om het bespreken van een bepaald discussiepunt te vermijden.)

(Maar goed, zoals ik zei, dat laat ik even voor wat het is.)

Ad hominem

Begaat Jinek ook een ad hominem omdat ze een pragmatische inconsistentie (gedrag en uitspraken komen niet overeen) bij hem aankaart? Ja. Absoluut. Ze valt Roos aan op zijn persoonlijke waarachtigheid, terwijl dat totaal niet van invloed is op de waarheid van zijn stelling dat onze normen en waarden belangrijk zijn. Hij kan hierin best gelijk hebben. De waarheid van zijn uitspraak staat volledig los van zijn persoonlijke gedrag.

Roos is net zo hypocriet als een roker die zijn kinderen verbiedt te roken. Maar ook die roker kan gelijk hebben in zijn stelling dat het beter is om niet te roken. Uiteraard, een roker is misschien niet de meest overtuigende persoon om de jeugd van de tabak te houden, maar dat doet niets af aan het gelijk van zijn standpunt. (Voor meer hierover: lees mijn artikel over hypocrisie en mijn artikel over Polen de les lezen.)

Jan Roos is dus het slachtoffer van een persoonlijke aanval. Dit betekent dat de verwijten van Jinek niets afdoen aan zijn betoog voor normen en waarden. Maar let wel: tot nu toe ben ik er vanuit gegaan dat Roos een betoog hield met als uiteindelijke standpunt dat we onze normen en waarden moeten beschermen. Zie hier een reconstructie:

  1. Onze normen en waarden zijn belangrijk. (uitgangspunt)
  2. Ze staan onder druk. (uitgangspunt)
  3. We moeten daarom vechten voor behoud van onze normen en waarden. (conclusie)

In die interpretatie slaat Jinek de plank mis.

De persoon in de politiek

Dit gaat echter niet op wanneer we dit debat in zijn context plaatsen: er komen verkiezingen aan en Jan Roos doet daarin mee als lijsttrekker voor VNL. In de politiek is wel degelijk van belang wie de mensen zijn die we verkiezen. We stemmen namelijk niet direct op bepaalde standpunten, maar op de mensen die namens ons zullen opereren in het parlement. Wie je bent doet ertoe in de politiek.

Sterker nog: ieder politiek betoog in verkiezingstijd eindigt (impliciet of expliciet) met de conclusie dat je op de spreker moet stemmen. Laten we daarom een nieuwe interpretatie geven aan zijn betoog:

  1. Onze normen en waarden zijn belangrijk. (uitgangspunt)
  2. Ze staan onder druk. (uitgangspunt)
  3. We moeten daarom vechten voor behoud van onze normen en waarden. (conclusie)
  4. Ik ben iemand die staat voor onze normen en waarden. (extra uitgangspunt)
  5. Als je voor behoud van onze normen en waarden bent, moet je op mij stemmen. (conclusie)

Hier wordt duidelijk dat de persoon die dit betoog houdt wel relevant is om de waarheid van de conclusie te evalueren. Eva Jinek valt hem persoonlijk aan omdat redeneerstap 4 in het bovenstaande argument nogal twijfelachtig is. Jan Roos kan me best proberen te overtuigen dat onze normen en waarden beschermd moeten worden, maar hij moet me er dan ook nog van overtuigen dat hij bij uitstek de persoon is die dit voor elkaar gaat krijgen.

Ook in deze interpretatie komen we er niet omheen dat het een persoonlijke aanval is. De vraag is echter of het onterecht en irrelevant is, want alleen dan is het ook echt een drogreden. Hier is dat niet het geval. Benoemen dat Jan Roos regelmatig over de grenzen van het fatsoen gaat is geen irrelevante aanval op de persoon, maar een inhoudelijke aanval op de stelling dat een stem op VNL een stem is op een adequate bescherming van onze normen en waarden.