Bewijs jij het tegendeel maar

Russells theepot

Van mij mag je alles beweren. Zelfs al zeg je me dat de aarde plat is — als je maar met argumenten komt, vind ik het prima. Dat is de enige eis die ik stel. En het hoeven niet eens goede argumenten te zijn, want of ze steekhoudend zijn zoeken we later wel uit. Klinkt niet verkeerd, toch? Desalniettemin gebeurt het regelmatig dat iemand zich er niet aan houdt.

Feiten worden genoemd, meningen verspreid, maar soms ontbreekt de onderbouwing. Hoe weet je dit? Waarom vind je dat? Het is eigenlijk gek als deze vragen niet (direct) een antwoord krijgen. Hoe vaak hoor je niet iemand zeggen dat iets vanzelfsprekend is? Dat is geen argument of onderbouwing. Maar denk bijvoorbeeld ook aan het ‘omdat ik het zeg!’ van je ouders toen je klein was. Of aan het klassieke ‘iedereen weet dat […]’. Je kunt ook aangeven hoe belangrijk het onderwerp wel niet is, of direct beginnen over jouw oplossing voor een probleem – zonder te onderbouwen dat het ook werkelijk klopt wat je hebt beweerd.

Nog meer gedurfd: gewoon iets beweren. Zomaar iets roepen. En laat anderen zich maar druk maken over of het waar is. Je kunt er verkiezingen mee winnen.

Bewijslast ontduiken

Het is een van de basisregels van een goede discussie: als je een stelling inneemt, moet je ook bereid zijn om daar argumenten voor te geven. Het overtreden van die regel is dan ook een drogreden: het ontduiken van de bewijslast. Het is bovendien een beetje een vreemde zet. Waarom zou je niet willen vertellen wat de redenen zijn waarom je denkt dat je gelijk hebt?

Het zou kunnen dat je ook wel weet dat je geen goede argumenten hebt. In dit geval ben je toch een beetje triest. Je weet dat je geen goede argumenten hebt om je standpunt te onderbouwen, maar toch geloof je wat je gelooft. Misschien heb je het fout, maar je wil geen ongelijk krijgen, zelfs al heb je het.

In een discussie over het bestaan van God is dit bijvoorbeeld een veelvoorkomend fenomeen. In plaats van een argument dat zijn bestaan zou bewijzen, komt er vaak een aansprekend verhaal over hoe mooi het is om er in te geloven. Er wordt ook wel eens gesproken over hoe fijn het zou zijn om een leven na de dood te hebben, maar daarover spreken is het vermijden van een discussie over of het überhaupt waar is.

In een discussie is het ronduit onzinnig. Als je geen argumenten wil presenteren, begrijpt niemand waarom jij denkt dat je gelijk hebt. Daarbij kunnen anderen jouw uitspraken niet goed op waarde schatten, omdat je argumenten daarvoor niet op tafel liggen. Het ontduiken van de bewijslast is daarom ook een drogreden, omdat het een goede discussie uit de weg gaat.

Framing

Dit zagen we ook bij de discussie over de afweging tussen privacy en de bescherming tegen terrorisme. Ik schreef eerder op De Denkfout al hoe sommige mensen een goede afweging van argumenten proberen te vermijden met het o zo sterke non-argument ‘het gaat wel om terrorisme hè’. Lees hier dat artikel terug.

Het kan ook zijn dat je met deze drogreden bewust het debat een bepaalde kant op wil sturen. Soms kun je het publiek namelijk beter overtuigen door de argumenten van de opponent te bespreken, in plaats van die van jezelf. Natuurlijk is dit ook een belangrijk onderdeel van het spel, maar als je weigert om je eigen argumenten te bespreken, speel je in feite vals. Je wil dan alleen maar op de helft van je tegenstander spelen.

Dat je deze strategie toepast, bewijst overigens niet dat je ongelijk hebt. Het is goed mogelijk dat je gewoon denkt dat dit een goede strategie is, terwijl je zelf ook best goede argumenten hebt. (Onthoud: iemand die een drogreden gebruikt, heeft niet per definitie ongelijk. Zie ook dit artikel dat ik eerder schreef over de drogreden-drogreden.)

Bewijslast verschuiven

Een stapje erger wordt het als je de bewijslast probeert te verschuiven. In plaats van zelf te beargumenteren waarom je gelijk hebt, leg je dan de verantwoordelijkheid bij de tegenstander om te bewijzen dat je ongelijk hebt. Bijvoorbeeld: ‘Nee, bewijs jij maar dat God niet bestaat.’

Dit is verkeerd om meerdere redenen. Ten eerste vanwege alles wat er mis is met het ontduiken van de bewijslast: je vermijd een discussie over je eigen argumenten voor de stelling die je poneert. Ten tweede omdat het uitgaat van een verkeerde aanname: als de tegenstander niet kan aantonen dat je fout zit, dan bewijst dat jouw gelijk. Dat is natuurlijk onzin, maar het is wel een effectieve manier van debatteren.

Het lijkt op zich logisch: als je mijn ongelijk niet kunt aantonen, dan heb ik toch gelijk? Helaas is dat niet het geval. Veel dingen zijn moeilijker te ontkrachten dan te bewijzen. Om dat te illustreren verzon Bertrand Russell zijn beroemde vliegende theepot, die zich ergens tussen Mars en de Aarde in een baan om de zon zou begeven. Je kunt niet bewijzen dat de theepot niet bestaat, want hij is te klein om waar te nemen met telescopen. Maar geloof jij nu dat dit betekent dat de theepot er werkelijk rondvliegt?

Het is een heldere en belangrijke regel in de argumentatiefilosofie: diegene die iets beweert, moet ook bereid zijn om dat te onderbouwen met argumenten. Die verantwoordelijkheid tot argumenten kun je niet zomaar bij anderen in de schoenen schuiven.

Trap er niet in

Het vervelende van het verschuiven van de bewijslast is dat het zo ontzettend makkelijk is om er in mee te gaan. Geef je mij de ruimte om te laten zien dat je ongelijk hebt? Natuurlijk, daar spring ik wel op in! Maar door dat te doen, laat ik jou de discussie bepalen. Het uitgangspunt is dan opeens dat je gelijk hebt en dat ik probeer aan te tonen dat dat niet zo is. Het publiek zal mijn aanvallen kritisch beoordelen, en bij gebrek aan bewijs blijft men hangen bij de default dat jij gelijk hebt.

Het is verleidelijk om direct tegenargumenten op tafel te leggen, maar verstandiger om dat niet te doen. Beweert iemand iets zonder daar argumenten voor te geven, het liefst op een ietwat provocerende wijze? Trap er niet in, maar wijs erop dat hij of zij probeert de bewijslast te verschuiven. Ga er niet direct tegenin, maar vraag eerst: goh, waarom zeg je dat? Hoe weet je dat dit klopt? Welke argumenten heb je hiervoor?

Als daar geen goed antwoord op komt, dan bevindt je tegenstander zich in een slechte positie – zoals het ook hoort, als je ongefundeerd iets roept. Volgt er wel een onderbouwing? Dan heb je het begin van een goed gesprek.

Een gedachte over “Bewijs jij het tegendeel maar

Reacties zijn gesloten.