Drogreden van de Week: We mogen Polen niet de les lezen

Poolse president Andrzej Duda
De Poolse president Andrzej Duda

Afgelopen week werd ik aan het denken gezet door een artikel van Nico van Eijk op de opiniepagina van de Volkskrant. (Het stuk is hier te lezen op Blendle.) De hoogleraar schreef over de nieuwe Mediawet in Polen, waar in de EU veel kritiek op is gekomen, maar richtte daarbij zijn pijlen juist op ons eigen land.

Nederland doet het namelijk zelf ook erg slecht als het gaat om het beschermen van de vrijheid van de publieke omroep tegen invloed vanuit de regering. De intro van het stuk luidt dan ook:

Alvorens de Polen de les te lezen, moeten we eens kritisch kijken naar de bemoeienis van de Nederlandse staat met onze eigen publieke omroep.

En toen vroeg ik mij af: is dat wel zo?

De bewering zal wellicht slechts een stijlmiddel zijn – ik weet niet of Van Eijk werkelijk meent dat we ons stil moeten houden – maar het is wel een interessante vraag: moeten we eerst onze eigen mediawet aanpassen, voor we kritiek mogen leveren op Polen?

(For the sake of argument ga ik er in dit artikel vanuit dat de kritiek op de mediawetten in beide landen inhoudelijk correct is.)

De pot verwijt de ketel

We kunnen deze vraag op twee manieren opvatten. In de eerste zin kunnen we het begrijpen als een vraag naar de argumentatieve onderbouwing van de kritiek, gegeven de omstandigheden. In de tweede zin als een vraag naar de morele juistheid van die kritiek.

Ik begin met de eerste interpretatie: is kritiek gerechtvaardigd wanneer je er zelf ook schuldig aan bent?

Op deze vraag luidt het antwoord overduidelijk ‘ja’. Dat je zelf ook fout zit, betekent niet zomaar dat je ongelijk hebt als je iemand anders beschuldigt. De pot is inderdaad zelf ook zwart, maar dat neemt niet weg dat hij gelijk heeft dat de ketel zwart is.

Wie meent dat dit niet zo is, begaat een drogreden: de Tu Quoque. Deze Latijnse term betekent letterlijk ‘jij ook’ en is dus een ongeldige manier van redeneren. In mijn vorige artikel op deze website, over het nut van hypocrisie, schreef ik ook al kort over deze drogreden. Dit voorbeeld daaruit laat ook mooi zien waarom het een drogreden is: “Dat iemand rookt, doet niets af aan zijn stelling dat het beter is om niet te roken.”

De Nederlandse regering zou dus volledig gelijk hebben wanneer zij de Poolse regering zou bekritiseren op haar verkeerde mediabeleid. Onze regering zou in ieder geval geen ongelijk hebben alleen maar omdat ze er zelf ook schuldig aan is.

Morele rechtvaardiging

Dan nu de tweede interpretatie van de vraag: is kritiek gepast wanneer je zelf ook schuldig bent?

Deze vraag is lastiger te beantwoorden. Je zou kunnen beargumenteren dat het niet zo chic is om kritiek te hebben op anderen als je zelf ook niet vrij van blaam bent. Je zou het schijnheilig kunnen noemen. En daar zou je gelijk in hebben. Maar het werkt wel.

Als Nederland er nu voor zou kunnen zorgen dat de Europese Unie haar macht en invloed zou gebruiken om de Poolse mediawet tegen te houden, dan is dat goed voor de Poolse mediavrijheid. Het zou bovendien goed van Nederland zijn om daar voor te vechten, ongeacht of we het hier ook fout doen. Maar het zou ook kunnen dat hierdoor vervolgens ook de spotlight van de EU op ons komt te staan.

We wijzen dan beschuldigend naar de Polen, maar krijgen vervolgens zelf ook een tik op diezelfde vinger.

Onzin

Soms is er een misstand waar meer partijen schuldig aan zijn. Het benoemen van die misstand door een partij die zelf ook fout zit, is dan nuttig en soms broodnodig om vooruitgang te kunnen boeken. Als een schuldige zich dan nu een voorvechter toont van mediavrijheid en inhoudelijke onafhankelijkheid van de staat, verdient dat dan niet eigenlijk meer respect en waardering dan diezelfde woorden van een partij die het al goed doet?

Het is zeker goed dat Van Eijk Nederland met zijn kritiek een spiegel voorhoudt. Het is gemakkelijk om misstanden te zien in het buitenland, maar tegelijk niet in te zien dat het in ons eigen land ook niet goed geregeld is. Desalniettemin is het onzin dat we eerst onze eigen wet moeten aanpassen voor we kritiek op Polen mogen uiten.